Tìm hiểu về nền văn hóa Nhật Bản

Đảo quốc Nhật Bản có hàng ngàn năm lịch sử với thủ đô đầu tiên được hình thành cách đây gần 2000 năm. Tuy thiên nhiên ưu đãi cho cảnh sắc tươi đẹp nhưng tài nguyên lại khan hiếm, người Nhật ngay từ thưở khai quốc đã phải dựa vào sức mình là chính, không thể ỷ lại vào mẹ tự nhiên. Tinh thần tự cường đó được lưu truyền qua các thế hệ như một di sản tuyệt vời và dần tạo nên một nước Nhật kiên cường, đoàn kết, sâu sắc và tinh tế như ngày nay.

Cứ sau mỗi thảm họa mà thiên nhiên gieo xuống, thậm chí sau một trận lụt, mạng xã hội thế giới lại đua nhau chia sẻ những hình ảnh ghi lại cách ứng xử đáng ngưỡng mộ của người Nhật. Cách đây 5 năm hẳn chưa ai quên hình ảnh “người Nhật xếp hàng ngăn nắp thay vì chen lấn mua đồ trong siêu thị ngay sau thảm họa kép”; hay cũng gần đây thôi là hình ảnh trận lụt ở Nhật với những ga tàu ngập trong nước nhưng lại sạch sẽ cứ như hồ bơi.

Vậy điều gì đã tạo nên nước Nhật đáng ngưỡng mộ ấy? Tại sao bao nhiêu quốc gia giàu có khác, được thiên nhiên ưu đãi hơn nhiều lại không làm được? Bạn sẽ tìm thấy câu trả lời ở nền văn hóa đã phát triển đến độ có một không hai ở xứ sở này.

Image result for trà đạo nhật bản

Trà đạo – nét văn hóa độc đáo

1. Bản sắc dân tộc là quan trọng nhất

Nền văn hóa Nhật Bản từ truyền thống đến hiện đại là một nguồn mạch dồi dào giàu bản sắc, nhất quán trong đặc điểm dân tộc và tính thời đại.

Có người cho rằng, do quần đảo Nhật Bản ở xa khơi, đất nước Nhật chưa hề bị một đạo quân xâm lược nào chiếm đóng, kể từ trước 1945. Sự may mắn đó đã tạo nên những điều kiện tốt cho dân tộc phát triển thuần nhất, các phẩm chất thấm sâu và tích lũy thành truyền thống, phong tục tập quán thành nếp sống bền vững, sở thích trong cuộc sống trở thành thị hiếu thẩm mỹ chung.

Mặt khác, thiên nhiên khắc nghiệt là một thử thách lớn lao nhưng đồng thời là nguồn nuôi dưỡng vô tận cho sức sống của dân tộc Nhật Bản. Đất trồng trọt nghèo nàn chiếm 13% diện tích toàn nước Nhật, phần còn lại là rừng núi hiểm trở. Khí hậu nơi đây phân rõ bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông với các đặc điểm khác biệt, thậm chí đối chọi giữa các mùa. Cộng thêm việc nằm trên vành đai núi lửa Thái Bình Dương thì động đất và sóng thần là những tai ương thường xuyên đe dọa cuộc sống của người dân. Bởi thế, người Nhật từ xa xưa đã phải bền bỉ đấu tranh với thiên nhiên khắc nghiệt, dần dà tạo nên sự cần cù và kiên cường đáng phục mà chúng ta thường thấy ngày nay.

2.Tinh thần võ sĩ đạo nổi tiếng

Tuy rằng nước Nhật ít gặp phải những cuộc chiến chống ngoại xâm trước năm 1945 nhưng sự đe dọa từ hai người láng giềng là Trung Quốc và Hàn Quốc không phải là không có; cộng thêm những cuộc nội chiến nhằm phân chia quyền lực trong hàng chục thế kỷ của các Shogun (Tướng quân hay còn gọi là các Mạc chúa) đã hình thành nên tinh thần võ sĩ đạo nổi tiếng.

Trong số ba tầng lớp chính tồn tại lâu bền trong xã hội phong kiến Nhật Bản là quý tộc, võ sĩ và nông dân cùng thợ thủ công, võ sĩ chính là những người được trọng vọng và có thể nói là mang sức ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến lối sống của toàn xã hội. Chức vị Tướng Quân tuy mang danh là kẻ dưới, phụng sự cho Thiên Hoàng nhưng trong thực tế được lịch sử ghi nhận, các Tướng Quân rất ít khi lép vế, thậm chí đã có những giai đoạn, người Tướng Quân lấn át Thiên Hoàng để nắm giữ vai trò và trách nhiệm của người điều hành đất nước cũng như sự kính trọng của dân chúng. Để lý giải cho điều này, có lẽ chúng ta nên tìm hiểu lối sống tràn đầy lý tưởng, danh dự và khả năng truyền cảm hứng phi thường của tầng lớp này. Nói cách khác, chính là tinh thần võ sĩ đạo.

Giáo lý của đạo võ sĩ có tám đức tính căn bản nhất mà người võ sĩ phải rèn luyện và tuân thủ suốt đời. Đó là:

  • Ngay thẳng: lối sống, hành động, ứng xử và kể cả suy nghĩ của người võ sĩ đều cần phải hợp với lẽ phải, không trái với lương tâm.
  • Trọng danh dự: là ý thức mạnh mẽ, sâu sắc về giá trị và thanh danh của người võ sĩ. Phải biết hổ thẹn khi làm tổn hại đến danh dự của bản thân, gia đình hay chủ nhân.
  • Trung thành: lòng trung thành là yếu tó quyết định trong quan hệ chủ tớ thời phong kiến. Theo đó, người võ sĩ luôn phải đặt nghĩa vụ phụng sự chủ nhân lên làm đầu. Giữa gia đình và chủ nhân, người võ sĩ không được ngần ngại hy sinh gia đình của mình để phụng sự chủ nhân, đặc biệt là Tướng Quân và Thiên Hoàng. Đó là nghĩa vụ cả đời và mang tính cha truyền con nối trong gia đình một võ sĩ.
  • Dũng cảm: đức dũng cảm là biết sống khi cần phải sống, biết chết khi nào cần thiết,luôn xã thân vì việc nghĩa, không nề hà những gian khổ và thị phi. Đức tính này phải được rèn luyện từ nhỏ. Con trai của người võ sĩ cần được luyện tập, trải qua những đói khát, khổ sở để khôn lớn, xông pha vào cuộc đời và phụng sự chủ nhân.
  • Nhân từ: đây là đức tính cao cả nhất của người võ sĩ. Sự nhân từ của người võ sĩ cũng không giống như đức nhân từ của người phụ nữ. Nếu ngay thẳng quá đáng thì trở thành thô bạo, nếu nhân từ quá mức sẽ trở nên nhu nhược. Sự nhân từ thường được thể hiện khi người võ sĩ cho phép đối thủ khi thất trận được giữ gìn danh dự của mình.
  • Tự chủ bản thân: là biết tự kiềm chế những ham muốn không chính đáng, giữ gìn đức hạnh và danh dự, không làm điều hổ thẹn với lương tâm và vi phạm võ sĩ đạo.
  • Đức lễ phép: là kính trọng người trên, rộng lượng với người dưới, giữ trọn vẹn quy tắc và đạo nghĩa, làm vui lòng những người xung quanh bởi sự đúng mực trong ứng xử.
  • Chân thành: nếu không chân thành thì các đức tính kể trên chỉ là giả tạo. Người võ sĩ phải thể hiện đức chân thành cao hơn tất cả các tầng lớp xã hội khác. Lời nói của người võ sĩ có trọng lượng như một lời hứa chắc chắn không cần văn tự. Nói mà không làm sẽ gây tổn hại khó cứu vãn cho danh dự của người võ sĩ đó.

Một trong những ảnh hưởng lớn và sâu sắc nhất mà công chúng Nhật Bản tiếp nhận từ tầng lớp võ sĩ chính là thẩm mĩ tinh tế, ưa chuộng sự đơn giản mà sâu lắng do ảnh hưởng của thiền trong Phật giáo. Hẳn ít nhiều trong chúng ta đều đã từng bị ấn tượng bởi vẻ đẹp giản đơn, khiết bạch trong những họa tiết trang trí trên những sản phẩm “made in Japan”.

3. Sức mạnh của tôn giáo:

Đến đây cũng phải nói, giống như phần lớn các quốc gia châu Á, dân tộc Nhật Bản có ý thức cao về thế giới tâm linh, tôn trọng nguồn gốc và đề cao sức mạnh tinh thần. Điều này thể hiện rõ ở lĩnh vực tôn giáo. Xã hội Nhật Bản đa dạng về tôn giáo, giữa các tôn giáo lại có sự giao thoa và tôn trọng lẫn nhau. Các đạo phổ biến nhất gồm có đạo Shinto (Thần đạo), đạo Phật, đạo Thiên chúa và tôn giáo thiểu số khác. Trong đó, rất nhiều người Nhật theo đồng thời cả hai tôn giáo là đạo Phật và Thần đạo. Nhiều người Việt Nam có thể tìm thấy sự tương đồng về tín ngưỡng khi tiếp xúc với Thần đạo của người Nhật. Đây cũng là một tôn giáo đa thần, thờ cúng các vị thần linh thiêng trong trời đất, thờ tổ tiên và người thân đã khuất, đặc biệt là thờ các anh hùng dân tộc có công lao với đất nước. Do vậy, có thể nói tôn giáo của người Nhật cũng gắn liền với tinh thần tự tôn dân tộc.

Ở một số nước phương Tây trọng sự tiến bộ khoa học, tôn giáo dễ bị xem là những yếu tố tâm linh và những tác động tích cực vào sự phát triển của xã hội không được khai thác đúng mức. Nhưng tại Nhật Bản và đa phần các quốc gia châu Á trong đó có Việt Nam ta, tôn giáo được tạo điều kiện để phát triển rực rỡ, thấm nhuần trong cách ứng xử của người dân, có sự phát triển đi lên cùng với đời sống hiện đại và đóng góp quan trọng cho quá trình giáo dưỡng những thế hệ tiếp theo. Mà trong lĩnh vực này, Nhật Bản có thể xem là một trong những lá cờ đầu.

Nhiều người cho rằng, tâm hồn người Nhật có một cái gì đó thần bí, bí ẩn. Thực ra đó chính là sự kiên trì nỗ lực, nuôi dưỡng ý chí cho một mục đích đang và sẽ thực hiện, ở những thời điểm thích hợp, trước những yêu cầu của xã hội, của đất nước, sức mạnh ấy bùng lên, tỏa ra thành một lực lượng vật chất và tinh thần vĩ đại, và lịch sử đã chứng minh cho điều đó, chứng minh cho sự vươn lên thần kỳ của đất nước này.

4. Những nét văn hóa có một không hai

Văn hóa Nhật Bản trong hàng ngàn năm đã tạo nên hàng loạt những nghi lễ, những tập quán trong văn hóa ứng xử, trang phục và cách ăn uống. Đôi khi chúng ta thấy người Nhật có quá nhiều các quy tắc rườm rà trong ứng xử phải tuân thủ. Nhưng đó cũng chính là một trong những nguyên do chủ yếu xây dựng nên những ứng xử đầy kỷ luật, trật tự và thấm đẫm tình người trên phạm vi toàn xã hội, làm kinh ngạc cả thể giới sau mỗi tai ương mà nước Nhật phải gánh chịu. Một số nét văn hóa nổi bật của người Nhật đã nổi tiếng khắp thế giới như:

Nghi lễ cúi chào, tế nhị trong những lời mời. Từ người dân trong đời sống hàng ngày đến vị nguyên thủ quốc gia trong cuộc họp lớn của nhà nước vẫn cúi mình để thế hiện sự tôn trọng dành cho tất cả mọi người, ở mọi nơi.

Nghi thức cúi chào của người Nhật

Trà đạo là một nghệ thuật thưởng thức trà trong văn hóa Nhật Bản, được phát triển từ khoảng cuối TK XII. Chỉ một ly trà xanh nho nhỏ nhưng với người Nhật nó lại như một ốc đảo trong tâm hồn. Họ cho rằng thông qua trà đạo có thể phát hiện được giá trị tinh thần cần có của bản thân. Tinh thần của trà đạo được biết đến qua bốn chữ hòa, kính, thanh, tịch. Hòa là hòa bình, kính là tôn trọng người trên, yêu thương bè bạn, con cháu, thanh tức là thanh tịnh, thanh khiết, còn tịch là giới hạn mỹ học cao nhất của trà đạo: an nhàn.

Image result for kimono nhật bản

Kimono – trang phục truyền thống nổi tiếng của Nhật Bản

Bên cạnh đó, y phục thời trang cũng là một nét sinh hoạt văn hóa của người Nhật, đặc biệt là đối với người con gái. Cách búi tóc của các cô gái Nhật rất cầu kỳ, mái tóc trước được dựng cao làm cho khuôn mặt có vẻ riêng, còn những món tóc được uốn lượn cầu kỳ là một nét thẩm mỹ đoan trang và duyên dáng. Trang phục truyền thống của người Nhật là kimono, một chiếc áo choàng được giữ cố định bằng một vành khăn rộng cuốn chặt vào người cùng với một số dây đai và dây buộc, ống tay áo dài và rộng. Kimono của nam giới có vành khăn đơn giản và hẹp hơn trong khi Kimono cho phụ nữ thường chuộng các họa tiết hoa, lá và các biểu tượng thiên nhiên.

Có thể nói, trong quá trình phát triển của xã hội Nhật Bản, những phong tục và nghi lễ đã góp phần tạo nên cuộc sống nền nếp, đảm bảo cho sự phát triển của xã hội, tạo nên một nền văn hóa Nhật mang đậm yếu tố nội sinh.

5. Cái bắt tay giữa truyền thống và hiện đại

Văn hóa Nhật Bản cân đối, phát triển về nhiều mặt: văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại, văn hóa đô thị và văn hóa làng quê, văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, văn hóa đa chủng loại của dân tộc.

Trong quá trình phát triển, văn hóa Nhật không bảo thủ đóng kín mà nhạy cảm tiếp nhận những cái mới. Ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc và phương Tây đến văn hóa Nhật Bản là không nhỏ. Tuy nhiên, người Nhật luôn biết giữ gìn bản sắc dân tộc trong khi tiếp nhận những cái mới. Bạn chẳng phải tìm kiếm nét văn hóa truyền thống trong những khu phố cổ hay khu bảo tồn của người Nhật, hãy cứ bước vào một gia đình và rồi bạn sẽ thấy, bên cạnh những công cụ tuyệt đối hiện đại có thể là chiếu cói Tatami truyền thống, hay một thanh niên nói tiếng Anh như gió trong khi vẫn liên tục cúi người khi trò chuyện một cách khiêm nhường.

Có thể nói người Nhật rất nhạy bén với cái mới. Họ không ngừng theo dõi những biến đổi của thế giới, đánh giá cân nhắc những ảnh hưởng của các trào lưu và xu hướng đang diễn ra. Khi xác định được trào lưu đang thắng thế, họ sẵn sàng chấp nhận, nghiên cứu và học hỏi để bắt kịp trào lưu đó, không để mất thời cơ.

6. Giáo dục đứng nhất trong các mối quan tâm của xã hội

Hiếu học là một truyền thống tốt đẹp tại Nhật Bản. Cần cù học tập để thêm hiểu biết và vận dụng kiến thức phục vụ xã hội. Hệ thống giáo dục được xem như là chìa khóa làm cho nền kinh tế tăng trưởng ổn định về mặt chính trị. Việc đầu tư cho giáo dục có ý nghĩa to lớn đối với đất nước. Nhà nước, bằng mọi cách suốt hàng thế kỷ qua, đã tạo lập ra hệ thống có thể đào tạo lực lượng lao động có hiệu quả cao, đưa đất nước tiến tới hiện đại hóa. Ở cấp độ cá nhân, người Nhật ngày nay được đánh giá chủ yếu dựa vào học vấn chứ không phải địa vị gia đình, địa vị xã hội và thu nhập. Hơn nữa, sự theo đuổi học tập không phải để thỏa mãn nhu cầu tức thời nào đó mà đơn giản họ tin tưởng sâu sắc giáo dục phải là sự cố gắng suốt đời. Phần lớn người Nhật muốn hoàn thiện mình hơn và học hỏi là cách tốt nhất để đạt mục đích.


Chế độ xã hội Nhật Bản tạo cho người dân Nhật niềm tin rằng: số phận, cơ may của họ được định đoạt bởi sự chăm chỉ học hành và điều quan trọng là họ tin rằng ngay từ đầu họ đều có cơ hội bình đẳng như nhau. Do vậy, ý niệm về sự bình đẳng là một đặc điểm quan trọng của hệ thống giáo dục. Phần lớn người Nhật tin rằng họ đang sống trong một môi trường xã hội công bằng, trong đó nguồn gốc xuất thân, tài sản thừa kế không quan trọng bằng sự cố gắng bản thân.

Như vậy, nhờ giáo dục, nền văn hóa Nhật Bản phát triển trên cơ sở quần chúng nhân dân có trình độ văn hóa đồng đều, tạo điều kiện cho những giá trị nhân văn phát triển.

Học tập những thiết chế xã hội và đạo lý gia đình của Khổng tử, người Nhật có ý thức xây dựng đời sống gia đình, là tổ ấm làm nguôi quên những bất bình và bực dọc với xã hội. Gia đình là đơn vị mà con người gắn bó với nhau bằng huyết thống và quan hệ tình nghĩa. Chính vì vậy mà ở Nhật, việc giáo dục trong gia đình được đặc biệt chú ý. Gia đình trực tiếp giáo dục con cái thành người. Mở rộng ra, ở các xí nghiệp, nhà máy, người Nhật cũng có xu hướng vận dụng quan hệ gia đình để quản lý và người thợ nhiều khi gắn bó suốt đời với nhà máy như chính với gia đình mình. Điều này cũng lý giải tại sao người Nhật rất đoàn kết trong các tổ chức tập thể. Chính tất cả những yếu tố trên góp phần làm cho văn hóa Nhật Bản giàu tính nhân văn.

Tóm lại, Nhật Bản là một mô hình mẫu mực và là tấm gương nuôi dưỡng hy vọng cho tất cả những đất nước đang ngày đêm xây dựng và phát triển, băn khoăn giữa bài toán kết hợp sự hội nhập hiện đại và bảo tồn văn hóa truyền thống. Từ tấm gương Nhật Bản, có thể thấy rằng phông nền văn hóa sâu sắc mới là chìa khóa để thế hệ tương lai bớt phần lạc lối trong sự hội nhập. Văn hóa không phải yếu tố níu chân sự hiện đại hóa mà ngược lại, là động lực và đóng góp tích cực cho sự phát triển bền vững của xã hội.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *